Stel je voor dat je de Bijbel even zou dichtdoen. Geen evangeliën, geen brieven van Paulus, geen Openbaring. Wat blijft er dan over van Jezus? Kun je nog iets zinnigs over hem zeggen zonder ook maar één Bijbelvers te citeren?
Het antwoord is: ja. Hoewel de informatie summier lijkt, geeft het toch de kern weer van wat de Bijbel uitgebreider over Jezus vertelt. Juist daarom is het fascinerend om te kijken naar wat we wél te weten komen over Jezus op basis van puur historische, buiten-bijbelse bronnen.
Want juist die bronnen kunnen iets laten zien van zijn plek in de geschiedenis, ook voor wie (nog) niet overtuigd is van zijn Goddelijke natuur.
Waarom buiten-bijbelse bronnen interessant zijn
Voor veel gelovigen is de Bijbel het fundament. Maar er zijn ook mensen die pas geïnteresseerd raken als iets vanuit meerdere, onafhankelijke hoeken bevestigd wordt. Buiten-bijbelse bronnen – vaak geschreven door mensen die geen christen waren – helpen dan om te laten zien dat Jezus geen verzinsel is. Ze bewijzen niet dat hij de Zoon van God was, maar ze bevestigen wel dat hij geleefd heeft, invloed had, is gestorven onder Romeins gezag, en dat het werk van de discipelen doorging na zijn dood (en opstanding!).
Flavius Josephus: een Joodse geschiedschrijver
Een van de belangrijkste bronnen is Flavius Josephus, een Joodse historicus die rond het jaar 93 na Christus zijn boek Joodse Oudheden schreef. Hij leefde kort na Jezus en was geen christen.
In zijn boek staan twee verwijzingen naar Jezus. De eerste is bekend als het ‘Testimonium Flavianum’. Daarin schrijft Josephus dat er een man was die Jezus heette, een wijze man, die wonderen deed en volgelingen had uit zowel het Joodse als het niet-Joodse volk. Hij schrijft ook dat hij werd veroordeeld door Pilatus en gekruisigd. Een deel van deze tekst is waarschijnlijk later iets aangepast door christelijke kopiisten – maar de meeste historici denken dat er wel degelijk een kern van oorspronkelijkheid in zit.
De tweede vermelding is kort maar krachtig: Josephus noemt Jakobus, ‘de broer van Jezus, die Christus genoemd wordt’. Dat laat zien dat Jezus bekend stond als een historisch persoon met een bekende familie, en dat zijn bijnaam ‘de Christus’ al vroeg in gebruik was.
Tacitus: een Romeinse geschiedschrijver
Ook de Romeinse geschiedschrijver Tacitus noemt Jezus. In zijn Annalen, geschreven rond 116 na Christus, beschrijft hij hoe keizer Nero de christenen de schuld gaf van de grote brand in Rome. Hij schrijft: “Christus, van wie de naam afkomstig is, werd onder Pontius Pilatus geëxecuteerd ten tijde van keizer Tiberius.”
Tacitus was geen christelijke sympathisant – integendeel. Maar juist daarom is zijn vermelding interessant: hij bevestigt onafhankelijk dat Jezus werd geëxecuteerd door de Romeinen en dat zijn volgelingen zich na zijn dood bleven verspreiden.
Andere bronnen: Suetonius, Plinius de Jongere en de Talmoed
Er zijn nog enkele andere verwijzingen, kort en soms cryptisch.
- Suetonius, een andere Romeinse schrijver, schrijft over Joodse onrust in Rome ‘aangezet door Chrestus’. Hiermee bedoelt hij de volgelingen van Jezus (christenen). De Romeinen gooiden alle Joden de stad uit vanwege de christenen onder hen.
- Plinius de Jongere, een Romeins gouverneur, schrijft rond 112 na Christus aan keizer Trajanus over christenen die ‘Christus aanbidden als een god’ en weigeren afgoden te vereren.
- In de Babylonische Talmoed, een Joodse tekst uit later tijd, staat dat een zekere Yeshu (Jezus) ‘opgehangen werd aan de vooravond van Pesach’ – een verwijzing naar zijn kruisiging. Hij wordt daar omschreven als iemand die mensen verleidde en magie beoefende.
Deze bronnen zijn vaak kritisch of zelfs vijandig tegenover Jezus, maar juist daardoor geloofwaardig als het gaat om hun historische kern.
Wat voor beeld ontstaat uit al deze bronnen?
Als je alleen deze buiten-bijbelse bronnen bekijkt, ontstaat een verrassend consistent beeld:
- Jezus was een historische figuur, een Joodse leraar en wonderdoener.
- Hij had volgelingen, zowel onder Joden als niet-Joden.
- Hij werd geëxecuteerd door de Romeinen, onder leiding van Pontius Pilatus.
- Zijn beweging leefde na zijn dood voort en verspreidde zich snel, ondanks vervolging.
- Zijn volgelingen geloofden dat hij iets Goddelijks vertegenwoordigde.
Daarnaast zijn er meerdere bronnen – waaronder Flavius Josephus, de Babylonische Talmoed en de heidense criticus Celsus – die (vaak vijandig of spottend) verwijzen naar Jezus als iemand die bovennatuurlijke daden verrichtte.
Hij werd beschuldigd van magie of toverkunsten, wat erop wijst dat hij bekendstond als iemand die mensen genas of wonderen deed. Zelfs zijn tegenstanders ontkenden dus niet dat hij iets opmerkelijks deed – alleen de bron of bedoeling ervan werd betwist.
Het is opvallend dat zelfs vijandige bronnen Jezus niet afdoen als verzinsel.
Wat zeggen deze bronnen niet?
Hoewel deze bronnen waardevol zijn, zijn ze ook beperkt. Ze vertellen niets over Jezus’ onderwijs, zijn karakter of zijn wonderen zoals die in de evangeliën beschreven staan. Er is geen vermelding van de Bergrede, van gelijkenissen, van de opstanding of van zijn diepe persoonlijke ontmoetingen met mensen.
Dat is ook logisch: deze schrijvers waren geen volgelingen en hadden geen belang bij een genuanceerd portret. Hun vermelding van Jezus is vaak zijdelings, in dienst van een groter verhaal.
Conclusie: Is dit genoeg om Jezus te kennen?
Buiten-bijbelse bronnen bieden een bevestiging: Jezus heeft echt geleefd. Hij was geen mythe, geen verzinsel van latere generaties. Zelfs zijn tegenstanders gaven toe dat hij invloed had, volgelingen trok en werd terechtgesteld.
Maar het beeld blijft vaag. Als je alleen deze bronnen gebruikt, zie je een contour – een figuur in de mist. Voor een volledig portret van Jezus – van zijn woorden, zijn daden, zijn missie – zul je toch terug moeten naar de evangeliën. Niet als alternatief voor de geschiedenis, maar als vroege getuigenissen van mensen die diep geraakt waren door hem.
En misschien is dat ook wel logisch. Je leert iemand pas echt kennen als je luistert naar de mensen die hem persoonlijk hebben meegemaakt.
Wil je je verdiepen in de verslagen van mensen die Jezus echt hebben meegemaakt of die mensen hebben geïnterviewd die met Jezus hebben rondgetrokken? Overweeg dan om het eBook ‘Jezus’ passie‘ te lezen.
Plaats een Reactie
Meepraten?Draag gerust bij!